Joost Geraets stuurde mij een berichtje over een raadsvergadering in het Friese plaatsje Grouw. De Fryske Nasjonale Partij had een motie ingediend waarin het gebruik van open source software werd bepleit. Mooi natuurlijk, want ieder pleidooi voor open source is er één. En toch ben ik er niet helemaal gelukkig mee. Op de site van [...]

Voor de eerste drie edities van het Open Source Jaarboek was dat nauwelijks een zinvolle vraag. Die edities werden door respectievelijk de programmabureau’s OSOSS en NOiV uitgedeeld aan de bezoekers van de jaarcongressen. En daarmee kreeg een fors deel van het open source wereldje het boek gratis in handen. Voor de editie 2009-2010 was dit [...]

De NLUUG is op zoek naar vrijwilligers die zich in willen zetten voor promotie van de vereniging en haar activiteiten. De vereniging organiseert bijvoorbeeld tweemaal per jaar een grote conferentie rond open source en open standaarden. Het gaat dan om stevige conferenties van een hoog niveau. Op de site lezen we over de behoefte aan [...]

Ik was lekker bezig met het schrijven van een eigen reactie op de stelling “Het falen van het Nederlandse open standaarden- en open source beleid is voor een groot deel te danken aan de vrije en open source wereld zelf.” waarbij ik gelijk op de artikelen van Arjen Kamphuis en Catharina Bethlehem in zou gaan. [...]

Nee, maak je maar geen zorgen. Dit is niet de opmaat naar een volgende column over het NOiV-beleid . De titel is een verwijzing naar een mogelijke stelling voor het debat tijdens Softwarefreedom Day. Mijn voorstel was om te debatteren over de volgende stelling: “Het falen van het Nederlandse open standaarden- en open source beleid [...]

‘Lokale overheden kunnen op zijn minst 51 miljoen Britse ponden besparen door over te stappen op ODF en open source’, kopte de Guardian afgelopen week. Het bericht werd redelijk rond getwitterd. Mijn wenkbrauwen schoten een paar centimeter de lucht in toen de inspiratiebron van het enthousiasme voor ODF en open source werd genoemd: He insists [...]

Het werk aan het nieuwe boek Open Barrières levert soms wat snippers en paragrafen op, door het samen trekken van gedachten, door het beantwoorden van vragen.  Zo kreeg ik eerder deze week de vraag wat ik dacht van het gebruik van het begrip ‘hergebruik van software’ rond het actieplan Nederland Open in Verbinding, in plaats van open source software. Is dit een begrip dat simpelweg beter valt bij de verschillende beslissers bij overheden, of wordt het om een andere reden gebruikt? De vraag was voldoende om verschillende lijnen uit Open Barrières te koppelen aan signalen uit het open wereldje.

Mijn antwoord was al volgt (hier en daar wat redactie ten opzichte van het origineel):

Als ik de tekenen rond het actieplan goed zie, dan is volgens mij de hele ambitie al een tijd geleden losgelaten ten gunste van succesjes in de marge. Het tempo en het speelveld worden bepaald door de traditionele leveranciers (het gaat immers om hergebruik van hun software), met een invoering van open standaarden (met de snelheid van een gletsjer, en liefst voor zo min mogelijk standaarden). Dat is de harde kern,

De open gemeenschap en open leveranciers mogen in de marges en niches hun ding doen (al moeten ze dan niet al te kritisch zijn ten aanzien van de kern), maar het zal nog lang duren voordat open leveranciers in de business-critical processen een voet aan de grond krijgen.

Tussen nu en eind 2011 zal vast nog wel worden ingezet op acties die de scores van het beleid opkrikken (bijvoorbeeld OpenOffice.org en Firefox installeren naast de bestaande pakketten, zegt namelijk niks over het daadwerkelijke gebruik).

Bestaande gesloten leveranciers met hun marktposities en netwerken zullen ‘open’ met de mond gaan belijden. Het wachten is op het vrijgeven van modulen als herbruikbare software door Centric en Getronics, geen ‘open core’ maar ‘open marge rond een proprietary core’. Voldoende om het programmabureau en de bewindsleden de ruimte te geven voor een PR-verhaal dat er echt schot in zit. En met genoeg traditionele open source voorvechters die in ruil voor een gesprek met de bewindspersoon (dan mag je jezelf namelijk adviseur van de regering noemen) de progressie verdedigen, met een obligate aanval op Microsoft (uitgetikt op de Macbook) om de kritische OSS-achterban tevreden te stellen.

Toegegeven, er worden wat bochtjes afgesneden. Maar in hoofdlijnen denk ik dat dit wel eens de eindbalans van het open standaarden- en open source beleid zou kunnen zijn. Is dat erg? Is het slechts het maximaal haalbare binnen de looptijd van het actieplan? Of worden in deze jaren toch de fundamenten gelegd voor een meer open ICT bij de overheden, bij de publieke sector?

‘Is meten echt weten?’ is de titel van mijn hoofdbijdrage aan het komende Open Source Jaarboek 2009-2010. Op 21 juni wordt het jaarboek vrijgegeven in de Koninklijke Bibliotheek (Den Haag). Ik mag dan gelijk deze vraag beantwoorden in een van de presentaties.

Mijn bijdrage gaat over de rapportage van het programmbureau Nederland Open in Verbinding over de voortgang van het open standaarden- en open source beleid, en dan in het bijzonder over de vragenlijsten die zijn gebruikt om de onderliggende gegevens te verzamelen. Hoe betrouwbaar zijn de resultaten van de NOiV-peilingen? Hoe verhouden de resultaten daarvan zich met gegevens die via de Wob Open Source verkregen zijn? Wat betekent dit voor de rapportages van de bewindslieden richting de Tweede Kamer? Is democratische controle van het open standaarden- en open source beleid wel goed mogelijk?

Deze vragen worden aanstaande maandag beantwoord. Daarna worden meerdere aanbevelingen gegeven om te zorgen voor meer openheid, meer transparantie en meer betrouwbaarheid bij het meten en volgen van overheidsbeleid.

En, mocht je het niet eens zijn met mijn conclusies en aanbevelingen, er is ruimte voor debat .

’Veel ruimte voor leveranciers tijdens NOiV Jaarcongres 2010’ kopte de website van het programmabureau Nederland Open in Verbinding deze week. Dit klinkt mooi, ware het niet dat de definitie van ’leveranciers’ aan de smalle kant is. Het betreft uitsluitend de sponsors van het jaarcongres. Mocht dat al voldoende zijn voor opgetrokken wenkbrauwen, sta dan ook even stil bij het volgende: de sponsors vullen een deel van het inhoudelijke programma in.

De leveranciers kregen begin december 2009 hun uitnodiging tot sponsoring (PDF) in de brievenbus. De wervende tekst lijkt direct overgenomen van het aanbod van een commercieel congresbureau:

De bekende drie sponsorpakketten (brons, zilver en goud) werden gepresenteerd. Het bronzen pakket, voor een bedrag van € 1.000,–, is goed voor een stand, logo en prulletje in de goodiesbag. En drie stopcontacten natuurlijk. De sprong naar zilver is best interessant. Voor € 1.000,– extra krijgt de sponsor 30 minuten spreektijd of een ronde tafel gesprek van 30 minuten. In speciaal gereserveerde ruimten, dat dan weer wel. Met het gouden pakket, een investering van € 3.500,–, mag je als sponsor helemaal los en wordt het voor de 500+ bezoekers volstrekt onmogelijk jouw bedrijf te missen. Klaarblijkelijk was het aanbod interessant genoeg voor een aantal leveranciers. Bij elkaar vangt het programmabureau € 26.000,– van de twee gouden, zes zilveren en zeven bronzen sponsors. Mooi meegenomen toch?

Sta eens even stil bij het volgende. Hoe zouden we gereageerd hebben als Microsoft zich als gouden sponsor had  aangemeld en daardoor straks 30 minuten lang haar visie op interoperabiliteit had mogen presenteren? Onwaarschijnlijk? Nee hoor, want de uitnodiging aan de leveranciers zegt: ’Plek in programma geschiedt op volgorde van aanmelding’. De open wereld zou te klein zijn geweest. Ik vind het principieel onjuist dat een overheidsorganisatie, ook in de vorm van een  programmabureau, de inhoud van haar congres (mede) laat bepalen door betalende sponsors. En dan maakt het mij niet uit of het nu gesloten of open sponsors zijn. Of willen we straks op het aangifteformulier van de Belastingdienst het volgende lezen: ’Dit formulier wordt mede aangeboden door Stoere Jongens, Ferme Knapen Incasso’?

Deskundigen op het gebied van aanbestedingen hebben het toch al meerdere malen duidelijk gemaakt: een overheid mag geen voorkeur uitspreken voor specifieke leveranciers of software. Alleen al vanuit dit perspectief roept de beslissing commerciële sponsors ruim baan te geven op een overheidscongres vraagtekens op. Die ’500+ geïnteresseerde  bezoekers’ komen niet voor een commerciële beurs, maar voor het NOiV Jaarcongres waar ze een inhoudelijk solide programma mogen verwachten. In dat programma moet ruimte zijn voor ’best practices’, voor leren van ervaringen van collega’s bij andere overheden, voor inzicht in de stand van zaken rond het actieprogramma en maximale ruimte om op  inhoud met elkaar in gesprek te gaan. Kennis, informatie en deskundigheid moeten centraal staan. Commerciële praatjes op basis van ’wie het eerst komt, het eerst maalt’ horen daar niet bij. Niet voor een overheid.

Maar beschikken die leveranciers dan niet over de nodige kennis, informatie en deskundigheid? Natuurlijk wel. Dat leveranciers een belangrijke rol spelen bij de uitvoering van het actieplan NOiV is evident, zowel ten goede als minder goede. De gesloten leveranciers liggen vooral dwars en komen op dit moment niet verder (PDF) dan ’We beloven na te denken of we kunnen overwegen ons best te doen voor open standaarden.’ De meeste inhoudelijke deskundigheid is te vinden bij de echte open leveranciers, maar daar loop je snel het risico van dubbele petten. Enthousiasme en inhoudelijke deskundigheid over open source en open standaarden gaan gepaard met de noodzaak een bedrijf draaiende te houden. Mijns inziens is het open wereldje in Nederland te klein om absolute onafhankelijkheid in de vorm van een ’1-pet model’ te vereisen, en pleit ik eerder voor maximale transparantie.

Het was mijns inziens zuiverder geweest als het programmabureau de regie over de volledige inhoud had gehouden en niet – zoals nu- voor een deel had overgelaten aan betalende sponsors die vrij arbitrair op de lijst terecht zijn gekomen. De  organisatie had moeten bepalen welke inhoud voor alle tracks wenselijk en noodzakelijk is. Als een open (of zelfs gesloten) leverancier de beste partij was geweest om daar uitvoering aan te geven, dan had die simpelweg ingehuurd moeten  worden.

Het programmabureau heeft hier niet voor gekozen en wekt daardoor op zijn minst de schijn dat inhoud rond het NOiV te koop is, dat leveranciers en niet de overheid de regie hebben bij de uitvoering van het open source en open standaarden-beleid van de overheid. Die schijn moet je, zeker met de kwetsbare positie als programmabureau, ten allen tijde willen vermijden.

Het optreden van het programmabureau NOiV is in 2009 stevig onder vuur komen te liggen, onder andere van mijn zijde. De kritiek richtte zich onder anderen op het toch wat gesloten karakter van haar werkwijze. Deze week werd de nieuwe NOiV-site gelanceerd. In het bijbehorende bericht wordt duidelijk gemaakt hoe open deze nieuwe site nu wel is, op het gebied van webrichtlijnen, van gebruikte software (WordPress, met GPL), van open content (Creative Commons én OpenStreetMap). Commentators kunnen hun hart ophalen met de discussiefunctie en het NOiV biedt ruimte aan gastbloggers. De keuze van bloggers valt in positieve zin op. Naast open source evangelisten zijn vertegenwoordigers van de traditionele softwarewereld (Centric, Microsoft) uitgenodigd. Noem het vreemd, maar ik hoorde opeens de stem van Ineke Schop weerklinken, een bijna verzuchtend: “Zijn jullie nú tevreden?”.

Van een bureau dat de meerwaarde van open standaarden en open source moet uitdragen binnen de overheid mag worden verwacht dat ze een duidelijk voorbeeld neer zet, dat ze laat zien dat met ‘open’ hele mooie, leuke en waardevolle dingen zijn te doen. Daar hoort een goede open site bij. Ik kan het ook niet maken om een Ubuntulezing te verzorgen op een Windows 7-bak. De geboden ruimte voor discussie en meer kritische bijdragen zijn een stap in de juiste richting, al wil ik wel even afwachten hoe kritisch de bloggers (mogen) blijven nu ze op de ‘officiële’ site hun mening gaan verkondigen. Het moeten geen brave apologeten worden.

Belangrijker vind ik hoe het programmabureau zelf verslag gaat doen van haar werkzaamheden, haar bevindingen en de progressie bij de implementatie van het actieplan. Binnen het bureau is/wordt veel kennis en ervaring opgebouwd over wat kan en wat (nog) niet kan, over steun en weerstanden, over realistisch en onhaalbaar. Verhalen over wat (nog) niet kan, over weerstanden en onhaalbaar vallen misschien niet lekker aan de Bezuidenhoutseweg(Ministerie van EZ), maar leveren mijns inziens wel de bouwstenen op voor een werkelijk effectief beleid. Dan ben ik pas echt tevreden.
Jan Stedehouder